ტარიელი ანუ ხალხური ვეფხისტყაოსანი იყო და არა იყო რა, იყო ერთი უწინდებური დიდი გმირი კაცი, სახელათ ტარიელი. ჰყავდა ცოლათ მეტათ მშვენიერი მზეთ-უნახავი, სახელათ მზე-ქალი. ისეთი ლამაზი იყო ტარიელის მზე-ქალი, რომ ღამე ბნელაში ანათებდა და აშუქებდა, როგორც ლამპარი, როგორც ცის მნათობი და მიტომაც ეძახოდნენ მზე-ქალს.* (ეს მზე-ქალი უდრის რუსთველის პოემის ნესტან-დარეჯანს.)
ტარიელი უდიერი ღონიერი იყო და ქვეყანაზე არაფერი არ უმაგრდებოდა. ყველა ღონიერ დევს ეშინოდა და ერიდებოდა მისი. მუდამ სანადიროთ დადიოდა და: დილით წავიდოდა, საღამოთი მოჰქონდა ცალ მხარზე მოკლული ირემი და ცალზე – დიდი, უზარმაზარი ხე – შეშათ. ტარიელი აიღებდა თავის დიდ ქვაბს, შედგავდა ნანადირევის მოსახარშავათ, დაავლებდა ხელს იმ უზარმაზარ ხესა, დაანარცხებდა დედამიწაზე და სულ ლუკმა-ლუკმათ აქცევდა შეშათ!..
ბევრს ედვა გულში მოტაცება ტარიელის მზე-ქალისა, მაგრამ ვერავინ ბედავდა ტარიელის შიშით. ყველაზე უფრო შურდათ ეს ქალი ტარიელისათვის ქაჯებსა და მაცილებს (ეშმაკებს). ყოველ დღე და ყოველ წამს იმის საცადში იყვნენ მაცილები, რომ ეშოვნათ დრო და მზე-ქალი მოეტაცნათ და თავიანთვის წაეყვანათ. ერთხელ, როცა ტარიელი სანადიროთ იყო წასული, მოვიდენ მზე-ქალთან მაცილები და თან მოიტანეს ერთი ახალ-გაკეთებული კიდობანი. მაცილები იმ სახით მოვიდენ მზე-ქალთან, როგორც ხორციელი ადამიანები და როგორც ტარიელის ერთგული მონები. მოახსენეს ტარიელის მზე-ქალს: კიდობანი მოგართვით ტანისამოსის შესანახადაო და მოგეწონებათ თუ არა – აბა ნახეთო. როცა მზე-ქალმა ნახა კიდობანი და მოეწონა, მაცილებმა უთხრეს: „ აბა შიგაც შებრძანდით და დაათვალიერეთ, სინათლე ხომ არსად გადისო? “ მზე-ქალს არ ეგონა, თუ მაცილები არიან და ოინს მიზამენ, მიღალატებენო. შევიდა კიდობანში თუ არა მზე-ქალი, მაცილებმა მაშინვე დახურეს კიდობანი, ოთხივ-კუთხივ დარაზეს და მოიტაცეს; მივიდენ ზღვასთან და მისცეს წყალს:
დასხდნენ მეკიდობნენი
იმბარ-ამბრი და უმბარნი,
ქებით – არა ქებითა,
შიგ ქალი შესვეს, მზე ქალი,
ძალითა, განა ნებითა!..
მზე-ქალი შეაგდეს ქაჯებმა აღელვებულ და აზვირთებულ წყალში. ზღვამ შეიბრალა მზე-ქალი: დაწყნარდა და კიდობანი მაღლა, მაღლა ქანქანით წაიღო. წინ ნესტან-დარეჯანს გადაეღობენ, „ გაებადნენ “ გველები. შავმა გველმა სთქვა: „ შევჭამოთო “ ; მაგრამ წითელმა გველმა შეუტია, „ უშქინა “ და დაუშალა; თეთრმა გველმაც მხარი დაუჭირა წითელს, და თქვა: „ ცის მნათობია, ქვეყნად მოვლინებული, და ნუ შევჭამთო, ნურას გავუბედავთო “ .
წყალს მისცეს დგან-დგარებითა1 ( „ დგანდგარებითა ” – ე.ი. აზვირთებულს, აღელვებულ წყალს.)
წყალმა იბრალა, იწყალა,
გაიგდო ქანქანებითა:
წყალში რო გველებ დაუხვდეს,
ბადე-ბადეს აქვს გაბმითა;
შავმა გველ უთხრა: „ შევჭამოთ ” ,
წითელ უშქინა ავითა;
თეთრმა გველ უთხრა: „ ნუ შევჭამთ,
ხმელთ მნათობარი მოვიდა ” .
ბევრი ცურვისა და ზღვაში ხეტიალის შემდეგ ქაჯებმა გაიტანეს კიდობანი ნაპირზე „ ფასმანის ” 2 (ალბათ უნდა უდრიდეს პოემის „ ფატმანს ” .) მიწაზე. გამოიყვანეს ნესტან-დარეჯანი და კიდობნის კიდეზე, საძირკველზე, ჩამოსვეს. ამ დროს დაინახეს ფასმანის მონადირეებმა. მოჰკიდეს თვალი თუ არა მშვენიერ მზე-ქალს, მაშინვე ჩაუხტენ და დაუწყეს ომი. ქაჯებმა შეაცურეს კიდობანი ზღვაში. მონადირენი კიდევ არ მოეშვენ და სამას სამოცი ისარი ჰკრეს კიდობნის დირეს:
ქაჯთა მზე გამოიყვანეს,
დასვეს კიდობნის დირესა,
ფასმანის მონადირეთა
დირეზე თვალი ჰკიდესა,
ჩავიდენ, არ დაიშალეს,
მისწივნეს, არ დარიდესა,
სამას-სამოცი ისარი
ზე ჰკრეს კიდობნის დირესა.
მონადირეებმა ბევრი სცადეს, მაგრამ ვერ დაიხსნეს მზე-ქალი და წაიყვანეს ისევე ქაჯებმა. მიიყვანეს ქაჯებმა ქაჯეთის ციხეში და დამალეს იქ „ მზეთუნახავად ” . გაიგო თუ არა გმირმა ტარიელმა თავისი მზე-ქალის დაკარგვა, გაშმაგებული შეჯდა თავის რაშზე და წავიდა საძებრათ; დადიოდა ტყე-მინდორში და ზღვის პირებში. დღისით ტარიელი არ დაისვენებდა ხოლმე, ხოლო ღამდებოდა თუ არა, მაშინვე დაიბინავებდა და, როგორც კი გათენდებოდა და მზე ამოვიდოდა, ტარიელი მაშინვე შეუდგებოდა მგზავრობას და ძებნას. უფრო ზღვის პირებზე ეძებდა ტარიელი, რადგანაც ეჭვით იცოდა, რომ ზღვისკენ უნდა ყოფილიყო მისი მზე წაყვანილი.
ტარიელ, მზის მაძებარი,
ზღვის ნაპირთ იარებოდა,
მზე ჩახდა, – დადგა ტარიელ,
ამოხდა, – იარებოდა.
მასკვლავი ჰქონდა ლოგინათ,
მთვარე გულს ეფარებოდა.
ერთ დღეს ტარიელი მიადგა მდინარეს, სადაც ერთი კოჭლი მონა დაინახა. მონა მიდი-მოდიოდა წყლის კიდეზე და ტიროდა.
– რა გატირებსო? – ჰკითხა ტარიელმა კოჭლ-მონას.
– ისა, ბატონო, რომ ბატონთან ვარ დაბარებული და ამ მდინარეზე ხიდი არ არის, ისე ვერ გავედი და არ ვიცი, რაღა ვქნაო. ტარიელს შეებრალა კოჭლი მონა, გაიშვირა მკლავი და გადვა ხიდათ მდინარეზე; მონა შედგა ზედ და გავიდა.
მივიდა
ჩუქება
