აღქმის ფსიქოლოგია

აღქმის ფსიქოლოგია აღქმის ელემენტარული პირობები და კანონზომიერებანი
 
1. აღქმის რაობა
 
აქტიობა ორგვარია: აქცია, ესე იგი, სუბიექტის სპონტანური (დამოუკიდებელი, თავისუფალი) ზემოქმედება ობიექტურ სინამდვილეზე, და რეაქცია, ესე იგი, ობიექტური სინამდვილის სუბიექტზე მოქმედების შედეგად აღმოცენებული აქტიობა. ობიექტური სინამდვილე, როგორც ვხედავთ, ორივე შემთხვევაში უნდა არსებობდეს: უიმისოდ არავითარი აქტიობა არ იქნებოდა შესაძლებელი. მაგრამ არ არის საკმარისი იგი მარტო ობიექტურად არსებობდეს, აუცილებელია, მას რაიმე გარკვეული სახით სუბიექტიც განიცდიდეს. ობიექტურად არსებულის ასეთ განცდას აღქმას უწოდებენ. მე აღვიქვამ აი ამ წიგნს, აი ამ რვეულს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ეს საგნები ეხლა ჩემთვისაც არსებობენ, რომ მათ ეხლა მეც ვამჩნევ, განვიცდი.
 
2. გაღიზიანება
 
გრძნობადი აღქმისთვის ორი რამაა აუცილებელი. ერთი: უნდა არსებობდეს ობიექტური რაღაც, რაც სუბიექტზე მოქმედობს, და მეორე: უნდა არსებობდეს აპარატი, რომელიც ამ ზემოქმედების განცდის შესაძლებლობას იძლევა. პირველს, ჩვეულებრივ, “ გამღიზიანებელს “ ან “ გაღიზიანებას “ უწოდებენ; მეორეს - “ გრძნობის ორგანოს “ .
გამღიზიანებლად ყველაფერი შეიძლება ჩაითვალოს, რასაც შეუძლია ჩვენს გრძნობის ორგანოებზე იმოქმედოს. მაგრამ ფეხნერის შემდეგ გამღიზიანებლად, ჩვეულებრივ, მხოლოდ ელემენტარულ ფიზიკურ პროცესს სთვლიან, რომელსაც ჩვენზე ზემოქმედი საგნის თუ მოვლენის ანალიზის შედეგად ვღებულობთ. მაგალითად, ფეხნერის მიხედვით, გამღიზიანებლად აკორდი კი არ უნდა ჩათვლილიყო, არამედ ის ცალკეული ტონი, რომელსაც ამ აკორდის ანალიზი იძლევა, ანდა, უფრო სწორად, ის ელემენტარული ფიზიკური პროცესი, რომელიც აკორდის თითოეულ ცალკე ტონს შეესატყვისება. თანამედროვე ფსიქოლოგიური აზროვნება, პირიქით, სწორედ აკორდს სთვლის გამღიზიანებლად: იგი გაღიზიანების ელემენტურ-ფიზიოლოგიურ განსაზღვრას აღარ იზიარებს.
 
3. გრძნობის ორგანო
 
გრძნობის ორგანო, ამ სიტყვის ფართო მნიშვნელობით, სამი ძირითადი ნაწილისგან შესდგება. პირველია რეცეპტორი: სპეციფიკურად აგებული გარე აპარატი, რომელიც გაღიზიანების მისაღებადაა მოწყობილი. მეორე - გამტარებელი ნერვი, რომელიც გაღიზიანებას გრძნობის ორგანოს მესამე ნაწილისკენ - თავის ტვინის შესატყვისს სენსორულს არეებში მოთავსებული ცენტრებისკენ ატარებს. გრძნობის ორგანოები მკაფიოდ არიან ურთიერთისგან გამოყოფილნი. განსაკუთრებით კი ოთხი გრძნობის ორგანო - მხედველობის, სმენის, სუნისა და გემოსი. თითოეული მათგანი სხეულის გარკვეულ ადგილასაა მოთავსებული, და შესატყვის გაღიზიანებას მარტოდმარტო მათი საშუალებით ვღებულობთ: სინათლის სხივებში მთელი ორგანიზმია გახვეული, მაგრამ, როგორც გამღიზიანებელი, იგი მხოლოდ თვალზე მოქმედობს. ასეა ხმაც, სუნიც და, შეიძლება, გემოც.
განსაკუთრებული ადგილი უკავია. ამ მხრივ ე. წ. მეხუთე გრძნობის ორგანოს - ჩვენი სხეულის ზედაპირს, კანს, ანუ როგორც მას უწოდებენ, შეხების ორგანოს. როგორც გამოირკვა, იგი სრულიადაც არ არის მარტო ერთი გრძნობის ორგანო. მას ორგანოების მთელი რიგი აღმოაჩნდა: ცალკე წერტილები, რომელნიც სითბოსა და სიცივის გაღიზიანებას ღებულობენ და ტემპერატურის გრძნობის შესაძლებლობას იძლევიან; წერტილები, რომელნიც შეხების გაღიზიანებას აღიქვამენ და, დასასრულ, ტკივილის გამღიზიანებლის მიმღები ცალკე ადგილები. ამას უნდა დავუმატოთ გრძნობიერი ნერვების დაბოლოებანი კუნთებსა და სახსრებში, როგორც სრულიად განსხვავებული გრძნობის - კინესთეტური გრძნობის - ორგანოები და, დასასრულ, სხეულის წონასწორობის გრძნობის ორგანოც, რომელიც შინა ყურშია მოთავსებული: ნახევარწრის მსგავს მილებსა და პარკებში. ამათ შიგნით ნერვული დაბოლოებები აქვთ, რომელთაც მილებში ენდოლიმფისა და პარკებში ოტოლითების მოძრაობა აღიზიანებს.
“ მეხუთე “ გრძნობის ორგანოს არა მარტო იმ მხრივ უკავია განსაკუთრებული ადგილი, რომ იგი ცალკე განსხვავებულ გრძნობის ორგანოთა მთელ რიგს შეიცავს, არამედ განსაკუთრებით იმითაც, რომ იგი ისე მკაფიოდ არ არის მთელი ორგანიზმიდან გამოყოფილი, ისე მკვეთრად არ არის გამოცალკევებული, როგორც ეს ზემოაღნიშნული ოთხი ორგანოსთვის აღმოჩნდა დამახასიათებელი. როდესაც რასმე ვხედავთ ან რაიმე გვესმის, ყოველთვის ვგრძნობთ, რომ ჩვენი სხეულის სწორედ ესა და ეს გარკვეული ნაწილი - თვალი, ყური - განიცდის გამღიზიანებლის ზემოქმედებას. ხოლო როდესაც საკითხი მეხუთე გრძნობის ორგანოს ეხება, მაშინ ეს ყოველთვის ასე არ ხდება. არის შემთხვევები, რომ ვერ იტყვი, სხეულის რომელი ნაწილი გრძნობს სითბოს ან სიცივეს; სხეულის რომელი ნაწილი განიცდის წნევას. მაგალითად, როდესაც წყალში ხარ, მის ტემპერატურასაც და მის წნევასაც მთელი სხეული განიცდის და არა რომელიმე მისი ნაწილი, სახელდობრ, ტემპერატურის თუ შეხების ცალკეული წერტილები. კიდევ უფრო მკაფიოდ ჩანს ეს თავისებურება კინესთეტურისა და განსაკუთრებით წონასწორობის გრძნობების შემთხვევაში. მეხუთე გრძნობას ამ მხრივ მართლა განსაკუთრებული ადგილი უკავია. და მართლაც, საჭირო შეიქმნა საგანგებო კვლევა-ძიება, რათა ნათელი გამხდარიყო. რომ აქ განსხვავებული გრძნობის ორგანოების მთელ რიგთან გვაქვს საქმე, მაშინ როდესაც მხედველობისა და სმენის, სუნისა და გემოს ორგანოებს აღმოჩენა არ ესაჭიროებოდათ: მათი არსებობა იმთავითვე თვალსაჩინო იყო ადამიანისთვის.
გრძნობის ორგანოების როლი ძალიან დიდია. ისინია, რომ ჩვენს გარეთ არსებული ობიექტური სამყაროს