აღდგენილი მეხსიერება და დაკარგული სარწმუნოება მეოცე საუკუნის პირველ მესამედში, ორი მსოფლიო ომის შუალედში, ლონდონში, ქუჩაში, მოულოდნელად აღმოჩნდება, – მოულოდნელად საკუთარი თავისათვისაც, – ახალგაზრდა ქალი დოროთი ჰეარი, რომელმაც არც ის იცის, თუ ვინაა და არც ის, თუ აქამდე როგორი ცხოვრება განვლო.
არაერთი განსაცდელის გადატანის შედეგად, – დედაქალაქში მაწანწალობისა და შარაზე ქურდბაცაცობის, სვიის პლანტაციებში მუშაობისა და ციხის საკანში მოხვედრის შემდეგ, – ეს გზააბნეული ქალი თანდათანობით გაიხსენებს, რომ იგი ყოფილა პროვინციელი ანგლიკანი მღვდლის ასული, რომელიც, მეხსიერების უეცარი დაკარგვის გამო, სახლკარიდან მოშორებით გადანაცვლებულა. მაგრამ საქმე ისაა, რომ თუკი იგი მანამდე, თავის სამკვიდროში, ერთგულად იტვირთავდა მამამისის, – ანგლიკანური ტაძრის რექტორის, – ნებაყოფლობითი თანაშემწისა თუ დამხმარის საქმიანობას, რასაც ერთოდა სარწმუნოებრივ ვალდებულებათა მყარი და შეუვალი აღსრულებანი, ახალ გარემოში, შინიდან შორს ყოფნისას, იგი სრულიად კარგავს სარწმუნოებას, რადგან მკაფიოდ გამოვლინდა, რომ ის, რაც მას თავის რწმენად მიაჩნდა, მხოლოდ დამკვიდრებული მოვალეობანი ყოფილა და არა სულიერი მოთხოვნილება ან შინაგანი სწრაფვა.
დოროთი ნელნელა იბრუნებს მივიწყებულ წარსულს, იბრუნებს საკუთარ ვინაობას, საბოლოოდ, ბრუნდება შინ, მამასთან, მაგრამ მოუბრუნებელი და დაკარგული რჩება სარწმუნოება. მღვდლის ქალიშვილი ისევ აღასრულებს, რაც მას ევალებოდა და ევალება, რითაც აქამდეც გაჯერებული იყო მისი ყოველდღიური თუ ყოველწუთიერი ყოფა, მაგრამ იგი ცხადად აცნობიერებს, რომ მისი ცხოვრებიდან გამქრალი რწმენის ადგილი დაიკავა სიცარიელემ, – იმ ამოუვსებელმა სიცარიელემ, რომელსაც ვეღარაფერი შეავსებს, დამუხტავს, განმსჭვალავს, ვერც ახალი და ვერც მომავალი მისწრაფება ან განცდა.
* * *
რომანი, რომელიც აღწერს დოროთი ჰეარის ცხოვრებას, – „მღვდლის ქალიშვილი“ (1935), – ეკუთვნის ბრიტანელ მწერალს ჯორჯ ორუელს, ხოლო მის რომანთა წყებაში, – სადაც მას ქრონოლოგიურ თანამიმდევრობაში მეორე ადგილი განეკუთვნა, – ის გამორჩეული აღმოჩნდა იმით, რომ თავად ავტორი თავისი ნაწარმოებით იმდენად უკმაყოფილო დარჩენილა, დაჟინებული სურვილი გამოუთქვამს, თხზულება აღარასოდეს დაბეჭდილიყო, თუმცა არც პროზაიკოსის მემკვიდრენი და არც მკითხველები არ დაეთანხმნენ რომანისტის ამ მეტად მკაცრ შეფასებას, რის გამოც ნაწარმოები დღემდე ქვეყნდება სხვადასხვა ენაზე თუ სხვადასხვა ქვეყანაში, რასაც უწყვეტ შედეგად მოსდევს მკითხველის ყურადღებაც და მოწონებაც.
მიუხედავად იმისა, რომ თხზულების მთავარი მოქმედი პირი ქალია და, მიუხედავად იმისა, რომ იგი მღვდლის ასულია, წიგნში აღწერილი არაერთი ამბავი, რაც ამ პერსონაჟს გადახდება თავს, ნამდვილად მწერლის ავტობიოგრაფიული ხდომილობანია, მწერლისეული საკუთარი გამოცდილების აღწერაა.
აღსანიშნავია ისიც, რომ, მართალია, რომანისტი არ ყოფილა მღვდლის შვილი, მაგრამ პაპამისი, – ტომას რიჩარდ ართურ ბლერი, – ანგლიკანი მღვდელმსახური იყო.
რაც შეეხება მამამისს, იგი ბრიტანული კოლონიური ხელისუფლების თანამშრომლად მუშაობდა, ქალაქ მოტიჰარიში, იმდროინდელ ბენგალიაში, იმდროინდელ ბრიტანულ ინდოეთში, სადაც, 1903 წლის 25 ივნისს, მას შესძენია ვაჟი: ერიკ ართურ ბლერი, – მომავალი მწერალი ჯორჯ ორეული.
ინდოეთი, ბლერების ოჯახის დროებითი საცხოვრებელი, იმჟამად ბრიტანეთის განმგებლობაში იყო და ამ ოჯახის წევრებსაც, მილიონობით ბრიტანელის (თუ არაბრიტანელის) მსგავსად, მტკიცედ სჯეროდათ, რომ ისინიც იმ მოვალეობას იხდიდნენ, რასაც ბრიტანელმა პოეტმა, რედიარდ კიპლინგმა, „თეთრი ადამიანის მისია“ უწოდა, ხოლო ეს მისია, ამ თვალსაზრისით, ევროპელ ადამიანს მოვალეობად აკისრებდა, თავგანწირვითა და თავდადებით დახმარებოდა, – ცივილიზაციის რთული გზის გასავლელად, ამ გზაზე მრავალგვარ დაბრკოლებათა დასაძლევად, – ყველა მცხოვრებს აღმოსავლეთსა თუ სამხრეთში.
რაც შეეხება თავად ჩვილ ერიკს, მას გასახსენებლად არაფერი შერჩენია ინდოეთიდან, რაკი დაბადებიდან უკვე შემდგომ წელს, იგი, დედასთან ერთად, ინგლისს დაუბრუნდა. მალე იწყება ბეჯითი განსწავლის წლები: სკოლას მიაშურებს ყმაწვილი, თავისუფალი ყოველგვარი აზიური მოგონებებისაგან, მაგრამ აღსავსე დაუოკებელი სწრაფვით საჭირო ცოდნისა და განათლების მოსაპოვებლად, რაც აუცილებელი პირობა იყო ბრიტანულ მაღალ ფენებში გზის გასაკვალავად, რაკი იერარქიულ გარემოში (ხოლო მეოცე საუკუნის დასაწყისის დიდი ბრიტანეთი უთუოდ იერარქიული წესებით ცხოვრობდა) ინტელექტუალური სიმწიფე იმთავითვე და ყოველთვის წარმოადგენდა საჯარო სივრცეში საფეხურებრივი წარმატების მიღწევის საწინდარს.
ამდენად, სავსებით კანონზომიერი იყო, რომ სწავლას დაწაფებულმა ჭაბუკმა საფუძვლიანი განათლების შეძენა გადაწყვიტა, – მათ შორის, იტონის პრესტიჟულ სკოლაში (ამ სკოლაში, სხვათა შორის, მისი მასწავლებელი ყოფილა ოლდოს ჰაქსლი, რომლის რომანი „საოცარი ახალი სამყარო“, ათწლეულების შემდგომ, ორუელისათვის ერთერთი შთამაგონებელი ბიძგი გახდა „1984“ის დასაწერად; ასევე, მისი სკოლის მეგობარი ყოფილა სტივენ რანსიმენი, შუა საუკუნეთა ისტორიკოსი, ქართულისა და საქართველოს ისტორიის მცოდნე, რაც გააკრთობს ვარაუდს, რომ, შესაძლოა, რანსიმენს როდისმე საქართველოზე ელაპარაკა მომავალ მწერალთან).
ბრიტანული განათლების დასრულების შემდეგ ერიკ ბლერიც, მამის კვალზე, მტკიცედ გადაწყვეტს, აღასრულოს „თეთრი ადამიანის მისია“ და, მამისავე კვალზე, სამხრეთ აზიას მიაშუროს, მაგრამ, მამისაგან განსხვავებით, მის პოლიტიკურ თვალსაწიერს თანდათანობით მთლიანად გადაფარავს
ჩუქება
