მოხსენება*
*ქართულად მოხსენება თავდაპირველად დაიბეჭდა ჟურნალ „საუნჯის“ 1992 წლის სექტემბერი-დეკემბრის ნომერში (გვ. 278-287), ნ5-6 (107). მთარგმნელი: ნანა გოგოლაშვილი. მოხსენების მოძიებისთვის დიდ მადლობას ვუხდით პროფესორ რუსუდან ზექალაშვილს.
ხშირად მეკითხებიან, კაცმა რომ თქვას, რატომ მოჰკიდეთ ხელი ესოდენ გამორჩეულსა და თანადროულობას დაშორებულ მასალას, რამ გაიძულათ, იოსებ ეგვიპტელზე არსებული ბიბლიური ლეგენდის საფუძველზე შეგექმნათ ეპიკურად მონუმენტური რომანების ციკლი, რომელსაც ამდენი წლის შრომა შეალიეთო. ვინც ამ შეკითხვას დამისვამს, მას ალბათ ვერც ჩემი პასუხი დააკმაყოფილებს, როდესაც შეიტყობს, რომ ყურადღება ამ საქმის გარეგნულ, ასე ვთქვათ, ანეკდოტურ მხარეზე მინდა შევაჩერო და იმის თაობაზე მოგითხროთ, ერთ საღამოს მიუნხენში ყოფნისას – მას შემდეგ კი, აი, უკვე თხუთმეტი წელი გავიდა – როგორ წამძლია სულმა და როგორ გადავშალე საგვარეულო ბიბლია: მინდოდა, ხელახლა გადამეკითხა ეს ლეგენდა. საკმარისია, ითქვას, რომ აღფრთოვანებული დავრჩი: აღარ დამიხანებია, მაშინვე ნიადაგის მოსინჯვას შევუდექი და შესაძლებლობების აწონ-დაწონა დავიწყე. ვიფიქრე, რა იქნება, ეს წარმტაცი ამბავი კაცმა ხელახლა გადმოსცეს და ამისათვის მის ხელთ არსებული ყველა თანამედროვე ლიტერატურული საშუალება მოიშველიოს, იდეური არსენალიდან დაწყებული, თხრობის ტექნიკით დამთავრებული-მეთქი? ეს გონებისმიერი ექსპერიმენტი თითქმის იმთავითვე დავუკავშირე ცნობილ ტრადიციას: გავიხსენე გოეთე და, სახელდობრ, ის ადგილი მისი მემუარებიდან „პოეზია და სიმართლე“, სადაც პოეტი გვიყვება, როგორ განუვრცია ბავშვობაში იოსების ამბავი და შეუქმნია იმპროვიზებული მოთხრობა, რომელიც ამხანაგისთვის უკარნახია და ჩაუწერინებია. მაგრამ გოეთემ თავისი მოთხრობა ცეცხლს მისცა თურმე, რადგან, მისი თქმით, იგი „საზრისს მოკლებული“ ყოფილა. სამოცი წლის გოეთე ცდილობს ახსნას, თუ რატომ მოჰკიდა ხელი მოზარდისათვის ამ აშკარად ნაადრევ ამოცანას და ამბობს: „რამხელა ხიბლი იმალება ამ სადა მოთხრობაში; მაგრამ მეტისმეტად შეკვეცილი გეჩვენება იგი და ამიტომაც ცდუნება გიპყრობს, გამოწვლილვით გადმოსცე ეს ამბავი და ზუსტად აღწერო მისი თითოეული წვრილმანიო“.
გასაოცარია პირდაპირ! ოცნებებს მივეც თუ არა თავი, უმალ გამახსენდა აღნიშნული ფრაზა „პოეზია და სიმართლიდან“ და, რაკიღა ეს ადგილი ზეპირად მახსოვდა, მისი ხელახლა გადაკითხვაც აღარ დამჭირვებია. ეს ფრაზა, მართლაცდა, თითქოს იმისათვის იყო შექმნილი, რომ ეპიგრაფის მაგივრობა გაეწია ჩემი იმხანად ჩაფიქრებული ნაწარმოებისათვის – იგი ხომ ყველაზე მარტივად და დამაჯერებლად ხსნიდა იმ მოტივებს, რომელთაც მაიძულეს, ხელი მომეკიდა ამ საქმისათვის! ჩემი წილხვედრიც გახდა ის ცდუნება, რომელსაც ასე მიამიტად აჰყვა ყმაწვილი გოეთე და გადააწყვეტინა, „გამოწვლილვით“ გადმოეცა შესაქმის ეს ლეგენდა: ოღონდ ამ ცდუნებამ ისეთ ასაკში მიწია, როდესაც სიუჟეტის დამუშავება უფლებას მაძლევდა, მასში ადამიანური და სულიერი საზრისი წარმომეჩინა. მაგრამ რას ნიშნავს, დაამუშაო მოკლე ნაამბობის ყველა წვრილმანი? ეს ნიშნავს, ზუსტად აღწერო, ხორცი შეასხა და გაითავისო რაღაც ძალიან შორეული და ბუნდოვანი. ამ დროს გექმნება შთაბეჭდილება, თითქოს ერთხელ და სამუდამოდ შეიცან სიმართლე, რომლის თაობაზეც ძალიან დიდხანს ბუნდოვანი წარმოდგენა თუ გქონდა. დღემდე მახსოვს, რა კარგ გუნებაზე დავდექი და რა სასიამოვნო ქათინაურად დამირჩა ჩემი მიუნხენელი მემანქანის სიტყვები, როდესაც ამ უბრალო ქალმა იოსების პირველი რომანის ციკლიდან მანქანაზე გადაბეჭდილი „ამბავი იაკობისი“ გადმომცა და მითხრა: „ბოლოს და ბოლოს, მაინც შევიტყვე, სინამდვილეში როგორ მოხდა ეს ყველაფერიო!“ მისმა ნათქვამმა ერთობ ამიჩუყა გული, რადგან სინამდვილეში ხომ არც არაფერი მომხდარიყო! დეტალების სიზუსტე და კონკრეტულობა ამ შემთხვევაში მხოლოდ თვალისამხვევი ილუზია და თამაშია, ხელოვნების მოჩვენებითობის წყალობით რომ იქმნება: ამოქმედებულია ენის, ფსიქოლოგიზაციის, მოქმედების დრამატიზაციის ყველა საშუალება და თვით ისტორიული კომენტარების ხერხებიც კი, რათა შეიქმნას მოვლენათა რეალურობისა და უტყუარობის შთაბეჭდილება. და, მიუხედავად ნაწარმოების გმირებისა თუ მათი განცდებისადმი ჩემი სრულიად სერიოზული დამოკიდებულებისა, ამ მოჩვენებითი დამაჯერებლობის ჭეშმარიტ სულს იუმორი წარმოაჩენს. კერძოდ, წიგნში იუმორითაა გამსჭვალული ის ადგილები, სადაც ვლინდება ესეისტური ანალიზისათვის დამახასიათებელი კომენტირების, კრიტიკისა თუ მეცნიერული შეფასების ელემენტები, რომელთა გამოყენებაც, ეპოსისა და დამაჯერებელი დრამატული ელემენტების მსგავსად, რეალურობის შთაბეჭდილების შესაქმნელად გვჭირდება. ისე, რომ შეგონება: „შემოქმედო, სიტყვებზე კი არ უნდა დაიხარჯო, უნდა იღვწოდე!“ – ამჯერად არ გამოგვადგება. ჩვენ წინაშე წამოიჭრება ის ესთეტიკური პრობლემა, რომელიც ხშირად შეადგენდა ჩემი ინტერესის საგანს. ნაწარმოებში ახსნა-განმარტებისა თუ ანალიზის მიზნით ჩართული ავტორისეული თქმა ყოველთვის როდია ხელოვნებისათვის გაუმართლებელი: იგი შეიძლება იქცეს ნაწარმოების შემადგენელ ნაწილად და დამოუკიდებელი მხატვრული ხერხის სახე მიიღოს. ნაწარმოები გადმოგვცემს ამ ჭეშმარიტებას და თვით კომენტარის კომენტირებასაც კი ახდენს. იგი საკუთარ თავსაც უკეთებს კომენტარებს და შეგვაგონებს, რომ ეს ლეგენდა, რომელმაც მრავალი წლის არსებობის მანძილზე ამდენჯერ იცვალა სახე, ამჯერად უჩვეულო გარემოში გარდაისახება, სადაც იგი თითქოსდა თვითშეგნებით იმსჭვალება და მოქმედების მსვლელობის დროს საკუთარ
ჩუქება
